II. Mahmut'tan Tanzimat'a

Bu derste

1. Sırp ve Rum isyanları
2. II. Mahmut'un ıslahatları
3. Mısır sorunu ve Boğazlar
4. Balta Limanı
5. Tanzimat Fermanı

Özet5 madde

1. Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik çok uluslu Osmanlı için büyük tehlikeydi; ilk ayaklananlar Sırplar oldu.
2. Rum isyanı Navarin baskını ve Rusya'ya yenilgiyle sonuçlandı; 1829 Edirne Antlaşması'yla Osmanlı Yunan devletini tanıdı, tam bağımsızlık 1830 Londra Protokolü'yle kesinleşti.
3. II. Mahmut 1826'da Yeniçeri Ocağı'nı kaldırdı; nazırlıklar, ilk nüfus sayımı, Takvim-i Vekayi, muhtarlık ve yeni okullarla devleti yeniledi.
4. Mısır sorunu Hünkâr İskelesi'yle Boğazlar'ı uluslararası sorun yaptı; 1840 Londra Antlaşması ve 1841 fermanıyla Mısır valiliği Kavalalı ailesine bırakıldı; Boğazlar 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi'yle düzenlendi.
5. Tanzimat Fermanı (3 Kasım 1839) kanun üstünlüğünü kabul eden, anayasal düzene geçişin ilk adımıdır; ama halkın değil padişahın iradesiyle ilan edildi.

Kronoloji

1. 1804Sırp isyanı: ilk milliyetçilik isyanı.
2. 1808Sened-i İttifak: padişahın yetkisi ilk kez sınırlandı.
3. 1812Bükreş Antlaşması: Sırplara ilk ayrıcalık.
4. 1821Mora'da Rum isyanı.
5. 1826Vaka-i Hayriye: Yeniçeri Ocağı kaldırıldı.
6. 1827Navarin: Osmanlı ve Mısır donanması yakıldı.
7. 1829Edirne Antlaşması: Osmanlı Yunan devletini tanıdı (tam bağımsızlık 1830 Londra Protokolü), Sırbistan'a özerklik.
8. 1831İlk nüfus sayımı; Takvim-i Vekayi; tımar sistemi kaldırıldı (kalan tımarlar Tanzimat döneminde tasfiye edildi); Kavalalı Mehmet Ali Paşa isyanı.
9. 1832-1833Konya yenilgisi; Mısır ordusu Kütahya'ya kadar ilerledi.
10. 1833Hünkâr İskelesi Antlaşması (Rusya).
11. 1838Balta Limanı Ticaret Antlaşması (İngiltere).
12. 3 Kasım 1839Tanzimat Fermanı, Gülhane'de Mustafa Reşit Paşa okudu.
13. 1840Londra Antlaşması: Mısır valiliğinin Kavalalı ailesine bırakılması kararlaştırıldı (1841 fermanıyla kesinleşti).
14. 1841Boğazlar Sözleşmesi: barışta yabancı savaş gemilerine kapalı, statü uluslararası.

Kavramlar7 kavram

Sened-i İttifak

1808'de II. Mahmut ile ayanlar arasında imzalanan, padişahın yetkisini sınırlayan ilk belge.

Vaka-i Hayriye

1826'da Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılması.

Asâkir-i Mansûre-i Muhammediye

Yeniçeri Ocağı'nın yerine kurulan yeni ordu.

Takvim-i Vekayi

1831'de çıkan ilk resmî gazete.

Hünkâr İskelesi

1833 Osmanlı-Rus antlaşması; gizli maddesiyle Boğazlar Rusya'nın düşmanlarına kapatılacaktı.

Balta Limanı

1838'de İngiltere ile ticaret antlaşması; Osmanlı pazarı yabancı mallara açıldı.

Tanzimat Fermanı

Can, mal, namus güvencesi; gelire göre vergi; süreli askerlik; açık yargılama; kanun üstünlüğü.

Sınavda dikkat

• Osmanlı'dan ayrılıp bağımsız olan ilk ulus Yunanistan'dır: 1829 Edirne'de tanındı, tam bağımsızlığı 1830'da kesinleşti.
• Sırplara ilk ayrıcalık 1812 Bükreş Antlaşması'yla verildi.
• Boğazlar Hünkâr İskelesi'yle uluslararası sorun oldu; 1841'de statüsü uluslararası hâle geldi, egemenlik Osmanlı'da kaldı.
• Tanzimat halk hareketi değildir; padişahın iradesiyle ilan edildi. Meclis ve anayasa henüz yoktu.
• 1831'deki ilk nüfus sayımında yalnız erkekler sayıldı; amaç asker ve vergi kaynağını öğrenmekti.